Somut Olmayan Miraslar

Nevruz

(Azerbaycan, Hindistan, İran, Kırgızistan, Pakistan ve Özbekistan ile Çok Uluslu Ortak Dosya)
Nevruz; Kuzey Yarımküre’de bulunan ülkelerde, özellikle Türkçe ve Farsça konuşan topluluklar arasında yaygın olarak kutlanır. Farsça nev ve ruz kelimelerinden gelen Nevruz, ülkemizde Nevruz-i Sultan, Sultan Nevruz, Navrız, Newroz, Noruz, Mart Dokuzu, Gün Dönümü, Yılsırtı, Yumurta Bayramı gibi adlarla anılmaktadır. Yeni gün anlamına gelen ve bahar bayramı olarak da bilinen Nevruz, pek çok toplum için bir yılbaşı niteliği taşımaktadır. Nevruzun başlangıç tarihi Miladi takvime göre 21 Mart’tır.
Konar-göçer yaşayan toplulukların hayvancılık; tarım toplumlarının çiftçilik etkinliklerinin başlangıcı kabul edilen Nevruz, doğa ve evrene ilişkin bilgilerin kullanıldığı ve birçok uygulamanın gerçekleştirildiği uygun ortamı oluşturmaktadır. Bolluk ve bereket içinde yaşanması inancıyla gerçekleştirilen bu uygulamalar, aynı zamanda sosyal birliktelikleri de güçlendirerek kişiler ve toplumlar arasında aidiyet duygusunu arttırmaktadır.
Bayramlar; bireyleri ve toplulukları yakınlaştırarak bütünleştiren, unutulmaya yüz tutmuş değerleri yeniden gün yüzüne çıkaran ve gelecek kuşaklara aktaran ortak kültür bağlarını oluşturur. Baharın başlangıcı olarak yeniden doğuşu simgeleyen Nevruz, geleceğe dair umut, arzu ve temennileri de içinde barındırmaktadır. Nevruz ile yeniden doğan ve coşkuyla yenilenen sadece doğa ve tabiat değildir. İnsan da bedenen ve ruhen kendini temizler ve yeniler; böylece duygular ve fikirler de yenilenir. Bu yüzden Nevruz, doğadaki dirilişle birlikte bir bayram sevincini ve coşkusunu yaşatmanın yanı sıra insana dair umutları ve dilekleri de temsil etmektedir.
 Nevruz bayramı ve kutlamaları; Anadolu’da sözlü kültürün, toplumsal uygulama ve ritüellerin, doğa ve evrene ilişkin bilgi ve deneyimlerin nesilden nesile aktarıldığı en uygun ortamlardan birini oluşturmaktadır. Bu açıdan bakıldığında Nevruz, nesiller arası iletişimin en güzel örneklerinden biridir.  
Bütün bayramlarda olduğu gibi Nevruz Bayramı’nda da temizliğin ayrı bir yeri ve önemi vardır. Nevruz öncesinde evlerde ve sokaklarda genel bir temizlik yapılır. Kutlamalar sırasında insanlar temiz veya yeni kıyafetler giymeye özen gösterir. Nevruzun kutlama alanının adeta bir renk cümbüşü şeklinde süslenmesi, renkli kıyafetlerin giyilmesi, uçurtmaların uçurulması, çeşitli renklerdeki yumurtaların tokuşturulması, insanların büyük bir ateş etrafında toplanması ve ateşten atlaması Nevruz kutlamalarının karakteristik özellikleri arasında yer almaktadır. Nevruz kutlamaları sırasında kışın uğurlanması ve baharın karşılanmasını konu alan oyunların oynandığı da görülmektedir. Nevruz’da gerçekleştirilen ortak uygulamalardan biri de bir nevi fal olarak adlandırılabilecek çeşitli işaretlerin okunarak gelecek hakkında insanların gerçekleşmesini istedikleri dileklere ilişkin yorumlarda bulunmaktır.
Nevruz, 2009 yılında Azerbaycan, Hindistan, İran, Kırgızistan, Pakistan, Özbekistan ve Türkiye’nin ortak başvurusuyla İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirasının Temsili Listesine kaydedilmiştir.  Nevruz’un UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirasının Temsili Listesine 2009 yılında ortak dosya olarak kaydettirilmesi farklı diller konuşan, farklı dinlere inanan ve farklı etnik kökenlerden gelen toplumlar arasında kültürel diyalog, saygı ve anlayış ortamının geliştirilmesi çalışmalarına son derece olumlu bir katkı sağlamıştır.
 
2010 yılında Uluslararası Türk Kültür Teşkilatı’nın (TÜRKSOY) koordinatörlüğünde Paris’te UNESCO Genel Merkezi’nde ve Strasburg Müzik ve Kongre Salonu’nda, 2011 yılında ise Birleşmiş Milletler (UN) Genel Kurulu Salonu’nda ve Washington’da Nevruz kutlamaları gerçekleştirilmiştir. 
 
30 Mart 2012 tarihinde Nevruz Uluslararası Çalıştayı Gazi Üniversitesi’nde gerçekleştirilmiştir. Çalıştaya UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirasının Temsili Listesi’nde yer alan Nevruz dosyasına taraf Azerbaycan, İran, Kırgızistan, Özbekistan ve Pakistan’ın yanı sıra dosyaya taraf olmak isteyen Tacikistan ve Kazakistan’dan uzmanlar katılmıştır. Çalıştay süresince ülkeler başta Nevruz Kutlamaları olmak üzere 2009-2012 yılları arasında Nevruza yönelik gerçekleştirdikleri ve gerçekleştirmeyi planladıkları koruma çalışmaları hakkında sunumlar yapmışlardır. Projenin ilk aşaması kapsamında Genel Müdürlüğümüzce gerçekleştirilen alan araştırmaları ve görsel belgeleme çalışmalarından elde edilen veriler kısa bir belgesele dönüştürülerek çalıştayda ülkemiz tarafından sunulmuştur.
Çok uluslu Nevruz dosyasına paydaş olan ülkeler arasında işbirliğinin arttırılması amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı, UNESCO Türkiye Millî Komisyonu ve Gazi Üniversitesi Türk Halk Bilimi Araştırma Merkezi’nin katkılarıyla Ankara’da 30-31 Mart 2012 tarihlerinde Nevruz Çalışmaları Uluslararası Semineri düzenlenmiştir. Bu toplantıda, dosya paydaşı ülkelerin 2009-2012 yılları arasında yaptıkları koruma çalışmaları ve Nevruz dosyasının yeni üyelerle genişlemesi konusu ele alınmıştır.
Kamu kurumları, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları Nevruz geleneğini korumak ve gelecek kuşaklara aktarabilmek adına etkin bir faaliyet yürütmektedirler. Bununla birlikte, Kültür ve Turizm Bakanlığı özellikle yerel yönetimleri ve sivil toplum kuruluşlarını, ulusal ve yerel ölçekte Nevruz kutlamalarına katılmaları ve bu tür kutlamalar organize etmeleri yönünde teşvik etmektedir. Bu yönüyle Nevruz kutlamalarının ve onun çevresinde gerçekleştirilen çeşitli ritüellerin yaşayabilirliğine katkı sağlanmaktadır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında Nevruz kutlamaları ve etrafında şekillenen geleneklerin gençlere aktarımını sağlamak amacıyla bir protokol hazırlanmıştır. Bu protokol bağlamında her yıl okullarda öğrenciler arasında Nevruz konulu sergiler, resim, şiir ve deneme yarışmaları gibi sınıf dışı faaliyetler düzenlenmektedir. Ayrıca üniversiteler de festival ve kutlamalar gibi açık hava etkinlikleri ile sempozyum gibi bilimsel toplantılar düzenlemeleri yönünde teşvik edilmektedirler.
Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu (TRT), Nevruz’a dair canlı yayınlar, belgeseller, nevruz konulu kısa filmler, belgeseller ve magazin programlarına yer vermektedir. Balkanlar, Kafkasya ve Orta Asya’ya yayın yapmakta olan TRT Avaz Kanalı, 21 Mart 2009 tarihinde Nevruz kutlamaları vesilesiyle yayın hayatına başlamıştır.